عطر چیست؟

عطرها مولکول­های فرّاری هستند که پس از تبخیر و تبدیل به فاز گازی در هوا منتشر می­شوند و پس از ورود به حفره بینی و برخورد با سلّول­های گیرنده حسِّ شامّه، تجربه بویایی خوشی را برای انسان­ها ایجاد می­نمایند.

امّا واژه عطر (Perfume یا Fragrance) یک مفهوم عام است که برای اشاره به تمامی محصولات خوش­بوکننده اعم از ادوکلن (eau de Cologne)، ادو تویلِت، (eau de Toilette) ادو پرفیوم، (eau de Perfume) روغن عطر (Perfume Oil یا Fragrance Oil) بیس معطّر (Base) استفاده می­شود.

واژه عطر در معنای مضیّق خود بمعنی محصول خوشبوکننده پایه­الکلی با درجه خلوص حدوداً 40% است که در زبان انگلیسی به Perfume یا Extrait مشهور می­باشد.

عطر در ابتدا صرفاً برای استفاده اشخاص طرّاحی و تولید می­شد (Fine perfumery، عطّرسازی فاخر) و فقط افراد متموّل به این محصول تجمّلاتی و گران­بها دسترسی داشتند. امّا با پیشرفت شیمی آلی و کاهش هزینه تولید موادِّ اوّلیّه معطّر، افزایش تولید، صنعتی و مکانیزه شدن فرآیند تولید و کاهش قیمتِ عطر تمام شده، این محصول به خانه‌­های افرادی با وضع مالی متوسّط رو به پایین وارد شد.

در این مرحله در اروپا و غرب، فقط زنان از عطر استفاده می­نمودند و استفاده از عطر توسّط مردان، یک عمل مذمومِ زنانه تلقّی می­شد. امّا کم­کم سنّت­ها کنار رفت و استفاده از این مادّه آرایشی، توسّط مردان نیز رواج یافت.

رفته رفته با ورود محصولات شوینده، آرایشی و بهداشتی، (Functional Product) به بازار، عطر بعنوان یک عامل ارتقادهندة فروش، پوشاننده بوی نامطبوع بیس محصول، مطبوع­سازی آن برای مشتری و نشان­دهنده کارکرد خوبِ محصولات به این صنعت راه پیدا نمود.

هم ­اکنون اغلب شرکت­های عطرسازی، بیشتر سود خود را از فروش عطر برای محصولات مصرفی (شوینده، آرایشی و بهداشتی) در حجم عمده (هزاران تن در سال) بدست می­آورند و ساخت عطر برای استفاده­های شخصی، به یک فعّالیّت برای کسب اعتبار و پرستیژ تبدیل شده است.

انواع عطر شخصی

در میان عطرهای شخصی انواع مختلفی وجود دارد که برخی از آن­ها را ذیلاً تشریح می­نماییم:

۱. عطر عادّی

عطرهای عادّی توسّط برندهای طرّاح (Designer Brand) مثل گِرلاین، کلوین کلین، شَنِل، دیور، رِولون، کوتی و … به بازار عرضه می­شوند. هدف­گیری این قبیل عطرها، بازار عمده است و معمولاً با طرح تبلیغاتی خیلی وسیع و پرهزینه مثل تبلیغ در تلویزیون همراه هستند. رنج قیمتی این قبیل عطرها به نحوی است که امکان فروش زیاد آن را فراهم می­سازد.

۲. عطر فاخر (Fine Fragrance)

در تولید عطرهای عادّی که برای ارائه به بازار عمده و عموم مردم طرّاحی و تولید می­گردند یکی از ملاحظاتی که می­بایست رعایت گردد قیمت تمام شده پایین است تا بتواند بازار بیشتری بدست آورد.

امّا برخی از عطرها، صرفاً برای مشتریان خاص و به سفارش ایشان طرّاحی و تولید می­شوند. در تولید این محصولات، از مواد اوّلیّة طبیعی، از جمله ’’اسانس روغنیِ‘‘ گل­هایی مانند رز، یاس، چوب صندل، ابسولوت گل مریم، اسانس روغنی چوب اگَر و دیگر موادّ اوّلیّه باکیفیّت و گران طبیعی استفاده می­شود.

بسته‌بندی این محصولات شبیه به بسته­بندی جواهرات و با مقداری تزیین طلا و جواهر می­باشد. عصاره، بسته‌بندی و بطری این عطرها معمولاَ‌ دست­ساز بوده و برخی از عطّاران اروپایی صرفاً از راه تولید و فروش این نوع محصول امرار معاش می­نمایند.

پادشاهان کشورها، روسای جمهور، مقامات دولتی، ثروتمندان و … از مشتریان این گونه عطرها بشمار می­روند.

انواع عطر

همان­گونه که برخی از طرّاحان معروف لباس مثل بیژن (Bijan) فقط با وقت قبلی و برای مشتریان خاص (امیر قطر، باراک اوباما، جورج دبلیو بوش، جورج هربرت واکر بوش، رونالد ریگان، بیل کلینتون، جیمی کارتر، ولادیمیر پوتین، جان کری، جورجیو آرمانی، آرنولد شوارتزنگر، مایکل جردن، تام کروز، آنتونی هاپکینز، شهرام ناظری) اقدام به طرّاحی لباس می­نمایند عطرهای فاخر نیز فقط بصورت محدود و برای افراد مشهور و متموّل و با سفارش قبلی طرّاحی و تولید می­شوند.

۳. نیش (Niche)

واژه نیچه (ویژه) با برندها مرتبط است. نیچه متضادِّ بازار عمده است. این نوع عطرها مثل خودروهای لامبورگینی به تعداد اندک تولید می­شوند (البته بدون سفارش قبلی) و در فروشگاه­های زنجیره­ای در دسترس نمی­باشند و در تعداد محدودی از بوتیک­ها عرضه شده، فاقد تبلیغات تلویزیونی بوده و لزوماً گران نیستند. این عطرها به گونه‌­ای طرّاحی می­شوند که ممکن است همه‌­پسند نباشند و خیلی عمومیّت نیابند.

هرچند ساخته­‌های شرکت رِولون، (Revlon) کوتی، (Coty) دانا، (Dana) گِرلاین، (Guerlain) شَنِل (Chanel) و دیور (Dior) گران هستند، امّا بدلیل عرضه عمده و کانال­های توزیع عمومی، نیش قلمداد نمی­شوند. این عطرها هرچند باکلاس­اند امّا در اغلب عطرفروشی­های دور دنیا (مثلاً در فری­شاپ­های فرودگاه­ها) قابل دسترس بوده و برای گروه بزرگی از خریداران هدف­گذاری شده­اند و به این دلیل ویژه قلمداد نمی­شوند.

از آن­جا که هدف عطرهای ویژه، خوشنودسازی همه و تبدیل به بالاترین فروش نیست عطرساز آزادی بیشتری برای ابراز خلّاقیّت و ساخت چیزی که دوست دارد می­یابد. چرا که بازارِ هدف این قبیل عطرها، اغلب کارشناسان و متخصّصان عطر و افرادی هستند که در هنر عطرسازی حضور دارند و نه افرادی که صرفاً دوست  دارند خوشبو شوند. مثال­ها از این قبیل عبارتند از لِ لبو (Le Labo)، میسون فرانسیس کوردجیان (Maison Francis Kurdjian) کرید (Creed) و … است.

۴. عطر خصوصی، منحصر به فرد یا با عرضه محدود، (Private Line, Exclusive, Limited edition)؛

برندهای طرّاح مشهور، برای اینکه بتوانند سهمی از بازار نیچه را به خود اختصاص دهند، عطرهایی بصورت خصوصی و به تعداد محدود عرضه می­نمایند و این عطرها را منحصر بفرد یا خصوصی یا عرضه محدود می­نامند.

فرق این قبیل عطرها با عطرهای نیش این است که بصورت عمده و در همه جای دنیا در فروشگاه‌­های زنجیره­ای عرضه می­شوند.

۵. عطر بنام افراد مشهور (Celebrity)

افراد مشهور برای اینکه بتوانند از نام و شهرت خود کسب درآمد کنند عطری از نوع خاص را به خانه ­های عطّرسازی و شرکت­های تولیدکننده سفارش می­دهند تا عطرِ مدّنظرشان در شرکت­های بزرگ طرّاحی و تولید شود. عطرها بنام فرد مشهور به بازار عرضه می­شوند. شاید بتوان گفت عطرِ افراد مشهور، در اصل یک نوع عطرِ عادّی است. مثال­هایی از این برندها بدین شرح می­باشد: مَدونا، لیدی گاژ، الیزابِت تیلور، دیوید بکام، آنتونیو باندراس و … .

البته ممکن است کسانی عطر قدیمی (Vintage) و … را از انواع دیگر عطر بشمار آورند. امّا به دلیل تعداد کم این نوع عطرها ما آن را یکی از انواع بشمار نیاورده­ایم.

منشأ موادِّ معطّره عطر:

موادِّ اوّلیّه موجود در عطرها از دو منشأ طبیعی و شیمیایی بدست می­آیند که ساخت عطر زیبا در عین حال ماندگار، منتشرشونده و باثبات، بدون استفاده از موادِّ اوّلیّه شیمیایی تقریباً غیرممکن است.

موادّ اوّلیّه طبیعی دارای دو ریشه‌­اند:

1. ریشه گیاهی. موادِّ معطّر طبیعی گیاهی با روش­های جداسازی فیزیکی از قسمت­های مختلف گیاه مانند گل، ریشه، برگ، ساقه، تخم، میوه و … بدست می­آیند. مثال­هایی از این قبیل مواد بدین شرح می­باشد: اسانس روغنی گل رز، اسانس روغنی یاس، ابسولوت گل مریم، اسانس روغنی خِس­خِس، اسانس روغنی چوب صندل، اسانس روغنی تخم گشنیز، اسانس روغنی پوست مرکّبات (پرتقال،نارنگی، لیمو، لیمو سنگی و …) وانیل، اسانس روغنی اسطوخودّوس، اسانس روغنی چوب سِدر و …؛
2. ریشه جانوری. برخی موادِّ اوّلیّه معطّر نیز از حیواناتی مانند مشک (از نافه آهوی ختن)، مشک زبّاد (از گربه زبّاد) و عنبر (از شکم نهنگ) جند بیدستر و … بدست می­آیند.

مواد اولیه عطرها

استفاده از موادِّ اوّلیّه طبیعی با ریشه گیاهی به دلیل قیمت بالا، (مثل قیمت بالای اسانس روغنی گل رز) سخت بودن فرآیند استحصال آن (مثل شیوه عطرگیری روغنی برای بدست آوردن ابسولوت یاس) و جلوگیری از انقراض گونه­های گیاهی (مثل خطر انقراض چوبِ صندلِ شرقِ هند) کاهش یافته است. اسانس روغنی چوب اگَر (عود هندی) گران­ترین مادّه اوّلیّه معطّر دنیاست. ابسولوت گل مریم یکی از گران­ترین موادِّ اوّلیّه گل­بوی طبیعی (حدوداً 7000 پوند انگلیس در هر کیلو) است.

همچنین استفاده از موادِّ اوّلیّه طبیعی با ریشه جانوری بدلیل قیمت بسیار گزاف و جلوگیری از خطر انقراض حیوانات مذکور تقریباً به صفر رسیده است. مشک گران­ترین مادّه اوّلیّه طبیعی با منشأ جانوری است.

موادّ اوّلیّة شیمیایی:

موادِّ معطّر شیمیایی مورد استفاده در عطرسازی تقریباً فقط از موادِّ آلی تشکیل شده‌اند. موادِّ آلی، ترکیبی از عناصر کربن، هیدروژن، معمولاً اکسیژن و برخی مواقع نیتروژن و به ندرت گوگرد یا کلر است. مواد معطّر شیمیایی بصورت صنعتی و بوسیله فعل و انفعالات شیمیایی به دست می‌آیند. مانند وانیلین، هلیوتروپین، کومارین، ’’فنیل اتیل‌الکل‘‘، گلکسولاید و … .

موادّ موجود در عطر:

مهم­ترین بخش عطرها که از نظر طرّاحی، سخت­ترین قسمت آن نیز به شمار می­آید، موادِّ معطّره آن است. امّا عطرها علاوه بر موادِّ معطّر که حدوداً 20% حجم عطر را تشکیل می­دهند، حاوی موادِّ دیگری نیز هستند که نوع مادّه و درصد آن بشرح ذیل می­باشد:

1. حلّال؛ (حدوداً 70%)
2. آب مقطّر؛ (حدوداً 7%)
3. تثبیت کننده؛ (زیر 2%)
4. آنتی اکسیدان. (زیر 1%)

تقسیم­‌بندی عطرها بلحاظ نوعِ حلّال:

1. عطرهای پایه الکلی؛ (Alcohol-Based)
2. عطرهای پایه روغنی، (Oil-Based)
   حلّال موادِّ معطّر در عطرهای دسته اوّل، الکل (اتیل الکل) بوده و در عطرهای دسته دوّم، روغن (اعم از دی.پی.جی ، آی.پی.ام ، دی.ای.پی و …) نقش حلّال مواد معطّر را بازی می‌کند.

عطرهای پایه‌الکلی به دلیل فرّاریّت بالای الکل، از انتشار بهتری به نسبت عطرهای پایه‌روغنی برخوردارند. یعنی از فاصله دورتری از منبع آن قابل استشمام می­باشند. ولی عطرهای پایه روغنی ماندگاری بیشتری به نسبت عطرهای پایه‌­الکلی دارند.

البته عطرهای پایه‌­آب نیز برای کودکان که پوست حسّاسی دارند و دیگر افراد حسّاس به الکل تولید می­شود که بدلیل کارکرد پایین این نوع عطرها و تعداد کم این محصول که به بازار عرضه می­شود، نوع پایه‌آب را در تقسیم­بندی خود وارد ننموده­ایم.

درصد خلوص عطر:

برای شناسایی انواع عطرها، از نظر درصد خلوصِ موادِّ معطّر، از اسامی عرفی خاصّی استفاده می­شود. هرچند این استانداردها دقیقاً مشخّص و احصا نگردیده­اند، امّا بصورت تقریبی می­توان درجة خلوص را از نام انتخاب شده برای عطرها تشخیص داد. عطر بدون حلّال و دیگر مواد را بعضاً ’’روغن عطر‘‘ (Perfume Oil یا Fragrance Oil) که همان عطر 100% خالص است می­نامند.

• درجـه خلــوص عـطـر (Perfume یا Extraite) بین 30 الـی 40%؛
• مـایـع عـطـر (Eau de perfume) بین 20 الی 30%؛
• مایع آرایش (Eau de Toilette) بین 10 الی 20%؛
• مایع کلن (Eau de cologne) بین 5 الی 10% و
• مایع بعد از اصلاح (After shave) بین 3 الی 5% می­باشد.

درصد خلوص روی شیشه عطر، معمولاً با عبارت vol نمایش داده می­شود. البته این عدد نشان دهنده حجم الکل بکار رفته در عطر می­باشد که با کم کردن عدد vol از 100% می­توان درصد تقریبی موادِّ معطّر در عطر را تشخیص داد. مثلاً اگر عدد vol عطری 60% باشد درصد خلوص آن عطر 40% است. پس هرچه عدد vol کمتر باشد غلظت عطر بیشتر است و هرچه غلظت عطر بیشتر باشد، ماندگاری و شدّت رایحه آن افزایش می­یابد.

درصد خلوص عطرها

در عطرهای ساخت کشور امارات مشاهده شده عدد vol را پایین نشان می­دهند. همچنین ادّعا می­کنند عطرشان از نوعِ perfume است ولی ماندگاری آن نشان می­دهد این ادّعا صحّت ندارد.

عطرهای ساخته شده توسّط تولیدکنندگان آمریکایی، به نسبت عطرهای تولید شده در کشور فرانسه، از درصد خلوص بالاتری برخوردارند. مثلاً آمریکایی­ها مایع آرایش (Eau de Toilette) را نزدیک 10% خلوص و فرانسوی­ها همان نوع را با خلوصی نزدیک به 5% تولید می­نمایند.

تفاوت عطر و ادوکلن (مایع کلن)

اگر منظور از عطر، آن محصولِ پایه الکلی که بر روی آن کلمة perfume درج شده، (مفهوم مضیّق عطر) عطر به نسبت ادوکلن ماندگاری بیشتری دارد. چون درصد مادّة اوّلیه­اش بیشتر است. (درصد خلوص عطر، حدوداً 40 درصد و ادوکلن 10 درصد است) همچنین عطر دارای رایحه­ای سنگین­تر و بیشتر مورد پسند خانم­ها و ادوکلن سبک­تر و تر و تازه­تر و بیشتر مورد پسند آقایان است. یکی دیگر از دلایل استفاده از ادوکلن، علاوه بر خوشبو شدن، خنک شدن پوست که در اثر تبخیر الکل آب­دار از روی پوست حاصل می­شود می­باشد.

ممکن است عطری مثلاً با 5 درصد غلظت از عطر دیگری با 15 درصد غلظت، ماندگاری بیشتری داشته باشد. این ماندگاری ممکن است بدلیل استفاده بیشتر از تثبیت­کننده‌­ها و نوت پایه باشد. مثلاً در مورد عطر سی.کی.وان یا هر عطر خاصِّ دیگری می­توان به جرات گفت نسخة عطر (perfume) سی.کی.وان از ادوکلن (eau de cologn) سی.کی.وان ماندگاری بیشتری دارد.

تفاوت عطر و ادکلن

برندها برای داشتن قیمت­های متنوّع (که افراد با وضعیّت مالی مختلف بتوانند عطرهایشان را خریداری نمایند) محصولات­شان را با غلظت­ها و نسخه‌های متفاوتی به بازار عرضه می­کنند. (خانم­ها عطرهای غلیظ­تر می­پسندند و مردان عطرهای رقیق­تر) همچنین در نسخه‌­های غلیظ­تر از موادِّ اوّلیّه باکیفیّت­تر و گران­تر استفاده می­شود. در نتیجه قیمت تمام شدة نسخة رقیق­تر پایین­تر از قیمت تمام شدة نسخة غلیظ­تر می­باشد.

استفاده از مواد اوّلیّه طبیعی و مصنوعی در عطرها:

اسانس روغنی پوستِ مرکّبات، بسیار فرّار بوده و بسیار سریع خراب می­شوند. در عطرهای کنونی، روغن طبیعی مرکّبات با بیس­های (مجموعه‌­ای از موادِّ) شیمیایی که همان بو را دارند جایگزین گردیده­اند. البته هنوز از برخی روغن­های مرکبات استفاده می­شود.

حتّی جایی که جایگزین­های شیمیایی استفاده می­گردد، برای غنا بخشیدن به عطر، مقدار بسیار کمی موادِّ اوّلیّه طبیعی نیز اضافه می­شود تا بتواند خشونت و زنندگی بوی موادِّ صنعتی را کم کند. مثلاً روغن خِس خِس (vetiver) که هنوز هم در عطرها استفاده می­شود با vetiveryl acetat که نوع صنعتی آن است همراه می­گردد. یا اسانس روغنی میخک (clove) طبیعی همراه با eugenol مصنوعی که رایحة میخک دارد استفاده می­شود.

موادِّ اوّلیّه طبیعی، حاوی تعداد بسیار زیادی مادّه در حجم کم هستند که باعث افزایش کیفیّت بویایی عطر می­شوند. مثلاً روغن یک گل طبیعی از تقریباً 7 الی 8 مادّه اصلی هرکدام فرضاً به نسبت 10% تشکیل شده ولی در کنار این ساختار بنیادین، تعداد نسبتاً زیادی مادّه (مثلاً حدوداً 400 مادّه) در حجم کم در روغن وجود دارد. پس یک بیس رز مصنوعی که از ترکیب حدوداً 20 مادّه صنعتی درست شده به هیچ وجه نمی­تواند از لحاظ کیفیّت بویایی جایگزین روغن طبیعی بشود.